Forsíða · Pistlar · Starf fangaprests · Til aðstandenda · Um fangaprestsembættið · Skýrslur

Stór áfangi eftir miklar villur

Hreinn, 19/08 · Vísun

Lögum og reglum er ætlað að slá skjaldborg utan um samfélag manna. Þau vernda einstaklinga og grunngildi samfélagsins. Einfaldasta dæmi um þetta er rétturinn til lífs og eigna. Menn eiga ekki að stela og menn eiga ekki að taka líf annarra. Sú krafa er gerð til ríkisvaldsins að það standi meðal annars vörð um þessi grunngildi samfélagsins og grípi til einhverra aðgerða sé vegið að þeim og gengið á rétt manna. Sjálft ríkisvaldið er skipulag á valdi sem runnið er frá einstaklingum hvers samfélags. Þau sem fara með ríkisvaldið gera það í umboði fólksins og eru almannaþjónar. Mannkynssagan sýnir að ríkisvaldinu er reyndar ekki alltaf treystandi eins og þegar þegnarnir verða fórnarlömb hugmyndakerfis þess. Þá er gamalkunnugt ráð að gera uppreisn gegn því - en það er nú önnur saga.

Réttindi fólks sem ríkisvaldið verndar eru víðtæk og þau enduróma siðferði samfélagsins. Siðferði hvers samfélags eru grundvallarreglur sem segja til um hvað sé rétt og hvað rangt. Hugmyndir um siðferði í einu samfélagi geta verið margvíslegar og jafnvel í sumum tilvikum rekist hver á aðra. Svo er margt sinnið sem skinnið, var eitt sinn sagt. Fjölmenningarsamfélög nútímans geyma ólíkar siðferðislegar reglur sem falla ekki alltaf vel saman en furðu litlir árekstrar verða þar á milli.

Rætur siðferðisins geta vera meðal annars trúarlegar, heimspekilegar og félagsfræðilegar. Siðferðið er í raun einhvers konar samdómur samfélagsins um hvað sé góð og rétt breytni í grundvallaratriðum. Siðfræðin hefur í hávegum sannleika og virðingu fyrir mannréttindum. Sumir einstaklingar geta reyndar tamið sér siðferði sem rekur þá út á jaðar samfélagsins eins og þeir sem myndu vilja stefna að því að lögleiða útburð barna eða berðust fyrir einræði í anda nasisma þriðja ríkisins. Einkasiðferði sem þetta skæri sig frá siðferðilegun samhljómi samfélagsins.

Siðfræðin fjallar semsé um það sem er siðferðislega gott eða illt, rétt eða rangt, út frá hugmyndum sem samfélagið hverju sinni tekur gildar. Dæmi: Það væri ekkert siðferðilega athugavert við það að maður hefði þjón en héldir þú þræl þá væri það í nútímanum siðferðislega ámælisvert - og auk þess refsivert. Siðferðið mótast nefnilega við mismunandi aðstæður og tekur ákveðnum breytingum frá einni öld til annarrar.

Fangelsi eru stofnanir sem ríkið á og rekur. Í þeim eru vistaðar manneskjur sem hafa hlotið refsidóma og því gengið á svig við ríkjandi siðferði samfélagsins eins og það birtist í landslögum: Valdið tjóni að mati samfélagsins vegna rangrar siðferðislegrar breytni. Brot þeirra geta verið ólík og dómar misþungir en kjarni málsins er sá að allir eru undir dómi. Í fangelsum eru tveir hópar ætíð í nánu sambandi og eru það fangaverðir og fangar. Frjálsir menn og ófrjálsir. Og meira en það því fangaverðirnir hafa ákveðið vald sem þeir geta beitt við vissar aðstæður. Þar reynir á sjálfsstjórn þeirra, rétt mat á aðstæðum hverju sinni og siðferði.

Spyrja má hvort í fangelsum séu manneskjur sem ekki eru eins siðferðilega vandaðar og aðrar. Það má líka spyrja hvort þær manneskjur sem eru í fangelsum séu ekki bara vondar manneskjur. Hvernig svörum við því? Getur fangi sagt: „Ég er ekki eins siðferðislega vandaður maður og nágranni minn. Hann er frjáls en ég í fangelsi. Hann er góð manneskja því hann hefur ekki brotið neitt af sér – og af hverju er ég í fangelsi?“ Er fangelsisvistin ekki líka einhvers konar siðferðislegur áfellisdómur? Varla fæst nokkur sómi af því að gista slík hús? Allar manneskjur hafa brotið af sér og brjóta siðareglur samfélagsins; brotin eru misalvarleg - og sumir sleppa.

Er vonska manneskjunnar aðeins bundin við stundina sem ódæði er framið? Fylgir vonskan henni kannski eins og kaldur skuggi? Eða var hún eins og svartur reykur sem gaus upp og hvarf?

Nær allir sem fremja ódæði á borð við mannsmorð iðrast gjörða sinna. Sjá eftir því sem þeir gerðu. Þeir horfast í augu við gjörðir sínar og viðurkenna skelfilegt verk sem ekki verður bætt fyrir. Í því verki var veist að siðferðislegum grunni geranda jafnt sem þolanda. Eftir stendur dómur samfélagsins og dómur siðferðisins og báðir segja þeir: „Þú brást herfilega og fyrir það skalt þú gjalda!“

Sá sem iðrast, sér eftir því sem hann gerði, og vill hefja nýtt líf, er á réttri siðferðislegri leið og hefur stigið yfir straumharða og grugguga á vonskunnar. Stigið yfir frá dauða og til lífs.

Það er nokkuð stór áfangi eftir miklar villur. Eða hvað?

Minning um mann

Hreinn, 07/07 · Vísun

Í spádómsbók Jeremía standa þessi orð:

Nemið staðar við vegina og litist um,

spyrjið um gömlu göturnar,

hver sé hamingjuleiðin,

og farið hana svo að þér finnið sálum yðar hvíld. ( Jer 6.16).

Og í Jóhannesarguðspjalli standa þessi orð:

Ég er vegurinn, sannleikurinn og lífið. (Jh 14.6).

Þegar við lítum yfir farinn veg þeirra er kveðja þetta jarðneska líf birtast myndir í huganum af lífsgöngu þeirra og okkar. Þær koma og þær fara. Sumar staldra lengur við en aðrar, góðar stundir eru ofarlega í huga og við þær dveljum við nú. Það eru góðar gjafir - og fylgja okkur allt lífið.

Öll erum við þátttakendur í lífi hvers annars og spinnum saman örlagaþræði; horfum mót gleði lífsins og hamingju, sorg og harmi, sem og því sem við fáum engu um breytt. Lífi okkar eru sett takmörk sem við viljum oft gleyma; kannski ráðum við ekki við þau; takmörk eins og þar sem sjór mætir landi, strönd – líf mætir dauða, þar sem daufar línur í sandi segja: „Þetta er spor.“

Spor þess sem kemur – spor þess sem fer. Spor mannsins – ferðalangsins á vegi lífsins. Þess sem kom – en hefur nú haldið á brott.

Stundum finnst okkur við vera vegvillt í þessum heimi, já heiminum sem er okkur iðulega eins og framandi heimkynni – okkur finnst við ekki alltaf tilheyra honum – eða hann ekki okkur; hann er sem stundarhlé á ferð okkar eitthvert annað, áningarstaður. Á vettvangi dagsins tökumst við á um margt sem við teljum skipta miklu máli en hvort heldur undirbúið eða óvænt stöndum við upp frá verki einn góðan veðurdag og höldum brott því við erum á ferð – fólk á förum.

Maðurinn skimar eftir fótfestu fyrir hugsanir sínar, langanir og þrár. Á ferð sinni leitar hann hælis og öruggrar borgar sem seint finnst. Hann er vera sem spyr – úr hvaða djúpi er hann kallaður til þessa jarðlífs? spyr um Guð – hann er leitandi vera, spyrjandi og full undrunar á þeim svörum sem gefast. Spyr hvaða veg hann skuli fara - þar sem gömul gata við hlið annarra segir: Þetta er hamingjuleiðin. Farið hana, finnið sálum ykkar hvíld.

Við göngum saman þennan spöl milli lífs og dauða – hvar endar sú leið? spyr margur og svar trúarinnar er að gengið sé í ljósi upprisunnar, mót upprisunni. Það er fyrirheit trúarinnar - án hennar er lífið ferð án fyrirheits, hversdagsleg skylduganga sem getur vissulega falið í sér ánægju, lík neista sem hrekkur út í myrkrið en ekki sem eldur trúarinnar er lýsir veginn framundan.

„Ég er vegurinn,“ segir meistarinn frá Nasaret. Sá vegur sem allar götur, gamlar og grónar, liggja um og veitir okkur hvíld. Hamingjuleið í lífinu og til lífs hjá Guði.

Línudans í fangelsi

Hreinn, 01/06 · Vísun

Ólíklegt er að umræða um siðferði hafi farið fram hjá neinum að undanförnu. Siðferðið snýst um breytni, hvernig menn eigi að hegða sér og hvernig ekki. Siðferðilega vönduð manneskja segir satt og er hjálpfús. Hún vinnur öðrum ekki mein. Svíkur ekki og sýnir öðrum ekki vanvirðingu.

En siðferði er ekki einfalt mál. Menn geta spurt hvað það sé að segja satt og hvort alltaf undir öllum kringumstæðum eigi að segja satt. Líka þegar sannleikurinn hefur eitthvað slæmt í för með sér. Þess vegna hafa orðið til orðatiltæki á borð við sannleikurinn er sagna bestur og oft má satt kyrrt liggja. Eru það svik þegar einhver félagi í hópnum kemur upp um illar ráðagerðir sem munu valda mörgum tjóni? Félagi sem treyst var að myndi þegja? Hann var jafnvel ötull eða hikandi þátttakandi í ráðabrugginu og ætlaði þó eins og hinir að hirða ágóðann og njóta lífsins?

Siðferði verður til á löngum tíma. Umhverfi okkar og uppeldi hlaða margs konar siðferðisviðmiðunum og reglum inn í huga okkar. Samfélag manna hefur komist að þeirri hagkvæmu niðurstöðu að samvinna sé betri í mannlífinu heldur en sífelldir árekstrar og þindarlaust tog um hversdagslega hagsmuni. Samt takast menn á alla daga um siðferði og deila oft hart. Segja eitthvað ákveðið vera siðferðilega rétt og skynsamlegt og annað rangt og heimskulegt.

Líf manna er í raun og veru mótað af stöðugri umræðu um hvernig best sé að haga því svo best fari. Umræðan á að vera lýðræðisleg. Allir eiga að geta tekið þátt í henni. Hver maður verður að móta sér skoðun og vita að skoðanir geta breyst. „Vitur maður hefur ekki óbifanlegar skoðanir,“ sagði gamall kínverskur spekingur eitt sinn.

Stundum tölum við um siðlausar manneskjur. Líka siðblindar. Orðin eru lýsandi í sjálfu sér og sennilega geta allir nefnt einhver dæmi um manneskjur af þessu tagi. Hvernig þær hafa fótum troðið það sem rétt er og gott – og bera þó höfuðið hátt! Hvernig þær hafa gefið sig á vald taumlausri eigingirni og skefjalausri sjálfsréttlætingu.

Í fangelsi eiga allir fangar að sitja við sama borð. Allir eru þeir undir dómi sem þeir ýmist eru sáttir við eða ósáttir. Fangelsið er heimur þeirra um stund og í raun á vissan hátt lítil eftirmynd af samfélaginu sem er utan fangelsisdyra. Í fangelsi hafa fangar auðvitað skiptar skoðanir og þeir eru eins og aðrir mótaðir af umhverfi og uppeldi. Búa yfir styrk og veikleika. Það veganesti hafa allir menn hvort sem þeim líkar betur eða verr. Og þeir hafa sínar hugmyndir um hvað sé siðferðilega rétt og rangt eins og aðrir menn.

Allir fangar eiga það sameiginlegt að þeir eru að bíða þess að losna frá fangasamfélaginu. En meðan þeir dvelja saman verða þeir að lifa og hrærast í fangasamfélaginu og reyna að gera það sem bærilegast. Þeir verða að styrkja siðferðilega vandaða breytni til þess að hafna ekki aftur í því samfélagi sem þeir vilja ekki aftur sjá. Samkennd skiptir öllu máli og virðing fyrir öðrum. Fangi getur ekki tekið sér dómsvald yfir öðrum fanga hvað sem honum kann að þykja um afbrot hans. Auðvitað hefur hann leyfi til þess að líta á afbrot samfanga síns sem svívirðilegt og fyllast vandlæti yfir siðleysi hans. Skoðanir hans á illu framferði kunna jafnvel að vera í fullu samræmi við hugmyndir hins frjálsa samfélags um það hvað sé siðferðilega góð hegðun og hvað sé slæm. En hann hefur ekki leyfi til að dæma samfanga sinn til aukarefsingar í fangasamfélaginu. Honum hefur ekki verið fengið dómsvald í hendur.

Fangelsislífi fylgir nábýli sem getur reynst mörgum ofraun og það er ekki sjálfvalið. Nábýlið er hluti af dómnum. Ekkert fangelsi er landmikið óðalssetur – fangelsi er þétt byggð og henni fylgja kostir og ókostir. Það er gott að vera nálægt þeim sem maður kann vel við og á sama hátt er það ekki gott að vera nálægt þeim sem manni ýmist stendur stuggur af eða fyrirlítur.

Fangar þurfa að vera góðir línudansarar svo allt fari vel. Sá sem dansar á línu er einbeittur og hreyfingar hans eru mjúkar. Hann veit að minnstu mistök geta fellt hann sjálfan. Ekki þýðir að segja ef hrokkið er út af línunni að dansinn hafi verið ágætur en áhorfendur ömurlegir og truflað einbeitnina.

Siðferðileg breytni er í mörgum tilvikum línudans. Sá maður sem þekkir sjálfan sig veit hvar styrkur hans liggur og veikleiki. Siðferðilegi línudansinn liggur þar á milli og sú lína er ofurgrönn. En þó grönn sé þá er hún ógnar sterk.

Hversu sterk er þín lína?

Er lífið stutt lygasaga?

Hreinn, 03/05 · Vísun

Hver maður veltir fyrir sér lífinu og tilgangi þess. Og flestir fá einhvers konar svar sem þeir láta duga. Svarið getur verið af trúarlegum toga þar sem markmiðið með lífinu er ljóst og menn fá vissu fyrir því að einhvers konar vald er á bak við heiminn.

En svarið getur líka verið fyllt efnishyggju þar sem hlutir skipta mestu máli. Sú efnishyggja getur birst í fégirnd, og markmið lífsins er að eignast alls konar tól og tæki. Öllu lífinu er varið í þá miklu sókn sem aldrei tekur enda.

Menn geta einnig fengið þunglyndisleg svör um tilgangsleysi lífsins og þá byrði sem það getur verið og hana verður að bera. Þeir geta tekið undir með Makbeð þar sem hann segir:

Sljór farandskuggi er lífið, leikari,

sem fremur kæki á fjölunum um stund

og þegir uppfrá því, stutt lygasaga

þulin af vitfirringi, haldlaust geip,

óráð, sem merkir ekkert.

(Makbeð eftir W. Shakespear, þýð. Helga Hálfdanarsonar, 5.24-28)

Maðurinn er sú vera sem leitar að tilgangi með lífi sínu og hefur með því nokkra sérstöðu í heiminum. Stundum er þessi leit að tilgangi kölluð hamingjuleitin því það er næsta öruggt að um leið og menn hafa komist á snoðir um einhvers konar tilgang með lífinu þá kynnist þeir um stund hamingjunni. Það á líka við um þá sem líta á lífið sem ferð án nokkurs fyrirheits. Lífið getur orðið hversdagsleg skylduganga - eða sem stutt lygasaga? - sem vissulega getur falið í sér ánægju og hamingju þó farin sé mót köldum skugga æviloka.

Hugmyndir okkar mannanna um lífið og tilgang þess koma úr ýmsum áttum. Allt frá blautu barnsbeini streyma hugmyndir til okkar frá uppalendum og samfélaginu. Hugmyndir um það hvað fólgið sé í lífinu og hvernig sé best að verja ævinni hvort heldur hún kann að vera stutt eða löng. Undan þessu kemst enginn maður vegna þess að manneskjan er alin upp í samfélagi – alin upp meðal manna sem ekki eru klumsa heldur eru lifandi og færa okkur hugmyndir. Sumar þeirra kunna að vera tilviljunarkenndar en aðrar eru ekki nýjar af nálinni heldur hafa borist frá einni kynslóð til annarrar. Manneskjan hefur vitað það um aldir að komi hún ekki hugmyndum til nýrra kynslóða um það hvað sé rétt og hvað sé rangt, gott og fagurt, þá sé fátt að óttast í heiminum nema þá kannski hana sjálfa.

Stundum er talað um að dýrið í manneskjunni sé í viðjum þessara hugmynda og siða og það taldir vera góðir fjötrar. Hún sé nánast eins og lítill Fenrisúlfur sem Völuspá talar um eða hið eyðandi skrímsli Levjatan sem finna má í fornum sköpunarsögum.

Við erum ekki há í loftinu þegar við kynnumst baráttu milli hugmynda. Stundum er sú barátta byggð á skynsemi og visku en manneskjan hefur möguleika á því að þroska þær dygðir með sér. En hún getur líka tygjað sig hatri og fólsku – ódygðum sem hún hallar sér að. Baráttan er hvað hörðust þegar menn reyna að útrýma hugmyndum hvers annars og í því efni er hugkvæmnin takmarkalaus og ófyrirleitnin drjúgur bandamaður.

Manneskjan er semsé ofin úr mörgum þáttum og sumir þeirra eru sterkir en aðrir veikir. Hugur mannsins dvelur í líkama sem er flókið fyrirbæri, hvort tveggja í senn sterkt og veikt. Líkami og hugur eru sem lífsförunautar og kanna heiminn. Það er háskaför enda þótt heimurinn geti verið fagur og ljúfur þá ber hann líka í sér illsku og hörmung. Um þessar slóðir heldur hver maður og hann hefur ekki lengi farið þar um þegar spurning vaknar í huga hans um tilgang ferðarinnar andspænis djúpum mótsögnum tilverunnar.

Einn er sá þráður í verund mannsins sem verður honum sem haldreipi á lífsgöngu hans. Það er trú. Sennilega hefur einhvers konar trú fylgt honum frá öndverðu og jafnan hlaupið í farveg formlegs átrúnaðar með vissu helgihaldi. Kannski má segja að fyrst komi trúin og síðan átrúnaðurinn. Hinn ókunni höfundur bréfsins til Hebrea segir þetta um trú: „Trúin er fullvissa um það sem menn vona, sannfæring um þá hluti sem eigi er auðið að sjá. Fyrir trú hlutu mennirnir fyrr á tíðum velþóknun Guðs. Fyrir trú skiljum við að Guð skapaði heimana með orði sínu og að hið sýnilega varð til af hinu ósýnilega.“ (11.1-2). Og þessir ókunnugi höfundur segir svo síðar: „Beinum sjónum okkar til Jesú, höfundar og fullkomnara trúarinnar.“ (12.2). Sú sýn hefur engum brugðist.

Að eyða lífi sínu í þvælu

Hreinn, 24/02 · Vísun

Ungur maður þráði að læra forn fræði. Hann taldi sig vera nokkuð vel undirbúinn og hafði leitað sér víða þekkingar. Hróðugur á svip sýndi hann hverjum sem vildi prófskírteini frá frægum skólum. Dag nokkurn gekk hann á fund meistara nokkurs í fornum fræðum. Meistarinn virtist ekki hafa mikinn áhuga á hinum skrautrituðu skírteinum en lagði þess í stað fyrir hann spurningu.

Meistarinn sagði: „Tveir menn fóru ofan í reykháf. Þegar þeir komu upp úr honum var annar þeirra sótugur í framan en hvergi sá svartan blett á hinum. Hvor þeirra skyldi nú þvo sér í framan?“

Ungi maðurinn horfði forviða á meistarann og spurði hvort verið væri að prófa rökhugsun hans. Meistarinn kinkaði kolli.

„Auðvitað þvoði sá sótugi sér í framan,“ svaraði ungi maðurinn hátt og snjallt. Ekki var þetta nú flókið, hugsaði hann með sjálfum sér.

„Rangt er svar þitt,“ sagði meistarinn. „Sá sem ekki var sótugur í framan þvoði andlit sitt. Og rökin eru einföld. Sá sótugi horfir á andlit hins og hugsar með sér að hann sjálfur sé hreinn í framan. En hinn sem var hreinn í framan horfir á sótugt andlit félaga síns telur að hann sjálfur hljóti að vera óhreinn í framan. Þess vegna þvær sá sér í framan sem hafði ekkert sót á andliti sínu.“

Unga manninum fannst þetta vera snjallt svar og bað meistarann um að spyrja sig aftur sem hann og gerði:

„Tveir menn fóru ofan í reykháf. Þegar þeir komu upp úr honum var annar þeirra sótugur í framan en hvergi sá svartan blett á hinum. Hvor þeirra skyldi nú þvo sér í framan?“

Ungi maðurinn sagði að þessu væri búið að svara. Sá sem var hreinn í framan hefði þvegið sér.

En meistarinn sagði svarið vera rangt:

„Báðir þvoðu sér í framan. Og rökin eru einföld. Sá sem var sótugur í framan horfði á hreint andlit félaga síns og hugsar með sjálfum sér að hann sjálfur sé hreinn í framan. En sá með hreina andlitið horfir á sótugt andlit félaga síns og hugsar með sjálfum sér að hann sjálfur hljóti að vera óhreinn í framan og þvær sér síðan vel. Þegar félagi hans með sótuga andlitið sér þann sem var hreinn í framan þvo sér þá þvær hann sér líka. Þannig þvoðu báðir sér í framan.“

Ungi maðurinn sagðist ekki hafa hugsað út í þetta og var miður sín yfir því að hafa ekki hugsað rökrétt. Hann bað um aðra spurningu. Meistarinn hugsaði sig um eitt andartak og spurði svo:

„Tveir menn fóru ofan í reykháf. Þegar þeir komu upp úr honum var annar þeirra sótugur í framan en hvergi sá svartan blett á hinum. Hvor þeirra skyldi nú þvo sér í framan?“

Ungi maðurin dæsti. Sama spurningin aftur! Hann sagði hraðmæltur að báðir hefðu þvegið sér í framan.

Meistarinn sagði að svarið væri rangt:

„Hvorugur þeirra þvoði sér í framan. Rökin eru einföld. Sá sótugi horfir á hreint andlit félaga síns og hugar með sjálfum sér að hann sé hreinn í framan. Sá sem var hreinn í framan telur sig vera með sót í andliti þegar hann sér sótugt andlit félaga síns. Þegar sá með hreina andlitið sér að sótugi félagi hans þvær sér ekki í framan þá þvær hann sér ekki heldur. Sem sagt, hvorugur þvoði sér.“

Ungi maðurinn stundi og var sjálfum sér reiður. Hann bað loks um enn aðra spurningu og meistarinn svaraði að bragði með þeirri sömu og áður:

„Tveir menn fóru ofan í reykháf. Þegar þeir komu upp úr honum var annar þeirra sótugur í framan en hvergi sá svartan blett á hinum. Hvor þeirra skyldi nú þvo sér í framan?“

Ungi maðurin svaraði ákveðinn á svip að hvorugur mannanna hefði þvegið sér í framan.

Meistarinn sagði svarið rangt:

„Hvernig heldur þú að það sé mögulegt að tveir menn fari niður í sama reykháf og að annar þeirra komi upp úr honum sótugur í framan en hinn ekki? Sérðu ekki að spurningin er eintóm þvæla? Ef þú ætlar að eyða lífi þínu í að svara heimskulegum spurningum þá færðu aldrei annað en heimskuleg svör.“ –

Þessa litlu dæmisögu er hægt að nota til að spyrja okkur sjálf hvort við sóum tíma okkar í það sem er þarflegt eða ekki. Hvort við spyrjum okkur sjálf hvað eftir annað heimskulegra spurninga og dáumst um stund að svörum okkar sem reynast svo vera þvæla.

(Sagan er tekin úr sagnaarfi Gyðinga, þýdd af Hreini S. Hákonarsyni.)

Hver er fararstjórinn í lífi þínu á nýju ári?

Hreinn, 28/01 · Vísun

Til er saga um fararstjóra sem var víðkunnur fyrir fróðleik sinn og snjalla fararstjórn. Hann var mjög eftirsóttur og fengu færri en vildu að njóta leiðsagnar hans. Aldrei komu ferðamennirnir að tómum kofanum hjá honum. Öllum spurningum þeirra gat hann svarað hversu furðulegar sem þær kunnu að vera. Ár eftir ár fór hann sama hringinn með ferðamennina og það brást ekki að þeir voru himinlifandi. Fararstjórinn hafði alltaf með sér sama rútubílstjórann og voru þeir ágætis kunningjar. Rútubílstjórinn tók hins vegar eftir því hve mikillar aðdáunar fararstjórinn naut og margir ferðamenn gaukuðu ýmsu að honum í þakklætisskyni. Og fararstjórinn naut sín í starfinu og virtist ekkert hafa fyrir því enda var hann líka alltaf að fara sömu leiðirnar með nýja og nýja farþega. Orðspor hans barst víða og allir lofuðu hann.

Rútubílstjórinn var orðinn hálfleiður á þessum akstri um sömu slóðir og kunni orðið allt sem fararstjórinn sagði farþegunum. Hann hafði það auk þess á tilfinningunni að enginn tæki eftir hlutverki sínu sem bílstjóra. Einhverju sinni segir hann við fararstjórann hvort þeir eigi ekki að skipta um hlutverk. Fararstjórinn var efins um það en rútubílstjórinn sagðist hafa verið í skóla hjá honum og gæti vel ráðið við þetta. Þeir slógu til og skiptu um hlutverk. Fararstjórinn settist í bílstjórasætið og þeir héldu af stað með nýjan ferðamannahóp.

Ferðin gekk vel og rútubílstjórinn lét dæluna ganga og miðlaði af fróðleik sínum. Fararstjórinn sem nú sat við stýrið kannaðist við þetta allt saman. Síðan flæddu spurningar frá áhugasömum ferðamönnum og ekki stóð á svörum hjá rútubílstjóranum. Fararstjórinn hlustaði á og hafðu auðvitað heyrt allar þessar spurningar áður. Heyrt þær þúsund sinnum eins og bílstjóri hans. Hann var dolfallinn yfir því hve bílstjórinn leysti vel úr þeim og hefði ekki gert það betur sjálfur! Það var ekki laust við að smávegis öfund léti á sér bæra þegar hann sá hve ferðamennirnir göptu yfir þekkingu bílstjórans og klöppuðu honum lof í lófa fyrir. En þar kom að einn ferðamannanna spurði spurningar sem rútubílstjórinn gat með engu móti svarað. Hann lét lítið á því bera. Sagði brosandi við spyrjandann að þetta væri ekki flókin spurning. Já, hún væri svo auðleyst að meira að segja einfaldur rútubílstjórinn gæti svarað henni og því til sönnunar skyldi hann spyrja hann. Ferðamaðurinn var kindarlegur á svipinn og leit á bílstjórann ...

Þessi litla saga segir okkur að við lærum af öðrum. Það eru ekki ný sannindi en við þurfum alltaf að minna okkur á þau. Börn læra það sem fyrir þeim er haft, segir máltækið. Eyru okkar heyra það sem aðrir segja og augu okkar sjá það sem gert er. Við endurtökum það sem við heyrum aðra segja og það sem við sjáum þá gera. Þannig lærum við. En allt sem sagt er og gert er ekki til eftirbreytni. Það er okkar að ákveða. Okkar að velja. Þá getum við spurt okkur sjálf hvaða leiðsögn í lífinu við viljum hafa.

Stundum er sagt að auður hvers manns sé hann sjálfur. Ekki fé og svo kölluð efnisleg verðmæti. Heldur manneskjan sjálf. Lífið fær hver maður í hendurnar og er mótaður á ýmsa lund í æsku og á unglingsárum. Síðan tekur við sjálfstætt líf þar sem hver og einn er við stjórn. Þá kemur til kasta þess hvað hver og einn heyrði og sá. Hvort hann hafði eyru og augu opin – og hvað hann lærði af öðrum. Hver og ein manneskja kennir alltaf öðrum eitthvað í lífinu hvort heldur gott og fagur eða illt og ósæmilegt.

Nú eru nokkrar vikur liðnar af nýju ári. Og við vitum að þær koma aldrei aftur. Við getum spurt okkur hvað við höfum lært á þessum vikum sem eru á förum. Getum spurt hvort við höfum kennt öðrum eitthvað og þá hvað. Var það til gagns eða ógagns? Ekki síst getum við spurt hvað við kenndum okkur sjálf og hvernig við ætlum að haga lífi okkar á nýju ári.

Hvernig ætlar þú að nota þinn eigin auð? Ætlarðu að sóa honum í eymd og volæði? Eða ætlarðu að nota hann til byggja upp farsælt líf og bjóða hamingjuna velkomna? Þitt er valið. Það velur enginn fyrir þig. Þetta er það að vera manneskja, sjálfstæð manneskja og ábyrg. En þú skalt muna að hægt er að læra af öðrum, hlusta á aðra og sjá hvernig þeir bera sig að í lífinu. Þú mátt ekki heldur gleyma því að til eru góðar fyrirmyndir og slæmar. Þú velur. Bjóddu góða fyrirmynd hjartanlega velkomna en rektu slæma fyrirmynd á dyr. Njóttu góðrar leiðsagnar um fegurð lífsins.

Hversdagslegt óréttlæti og fyrirgefning

Hreinn, 14/01 · Vísun

Sá sem hefur verið beittur órétti telur að skaða hans eigi að bæta. Það er nefnilega tjón þegar menn verða fyrir barðinu á óréttlæti. Allir þekkja það í einhverri mynd og geta nefnt dæmi úr hversdagslegri reynslu. Óréttlætið getur verið af hendi annarra manna, ríkisins,fyrirtækja og þannig mætti lengi telja. Það getur bæði verið fjárhagslegt og snert menn andlega. Menn leita réttar síns fyrir dómstólum þegar mikið liggur við, vinna mál og tapa. Eru ýmist sáttir eða ekki. Enginn deilir við dómarann enda þótt menn kunni að hafa ólíkar skoðanir á niðurstöðu dóms.

Margir telja sig verða fyrir óréttlæti sem þeir láta dómstóla ekki skera úr um. Það er hversdagslegt óréttlæti. Annað hvort leysa menn það í sameiningu og fara sáttir frá borði eða láta það liggja milli hluta. Þetta hversdagslega óréttlæti sem menn upplifa geta verið móðgarnir, ósanngjörn orð að þeirra mati, árekstrar á vinnustað og heimili, stimpingar og jafnvel áflog.

Hvernig greiða menn úr hversdagslegum flækjum og deilumálum? Það er misjafnt. Sumir láta margt yfir sig ganga áður en þeir bregðast við. Þeir þegja þunnu hljóði og telja oft að tíminn lækni öll sár. Reyna kannski að gleyma því sem þeim líkar miður og vona að aðrir geri það sama. Aðrir láta í sér heyra, reiðast og hafa jafnvel í hótunum. Heimta einhvers konar bætur fyrir þá svívirðu sem þeim var sýnd. Það þurfa ekki endilega að vera fébætur.

Menn geta líka sýnt kulda í garð þess sem gert hefur á hluta þeirra. Þú lokar kannski dyrum á hann og hreytir um leið einhverju út úr þér sem særir eða niðurlægir. Þú hrekur hann burt úr návist þinni með öllum tiltækum ráðum en samt er hann alltaf þarna. Hann situr um huga þinn því þangað var hann dreginn í fjötrum sem þú bast. Annað var ekki hægt að gera. Þú ert kominn í stríð og friður virðist ekki vera á næsta leiti. Og það er fjarri þér að friðmælast.

Þú skyggnist um í huga þínum, vegur og metur hvernig þú skulir bregðast við því þegar vegið var að sjálfsvirðingu þinni og lífi. Verk og orð sitja kannski í huga þínum svo undan svíður. En hve lengi ætlar þú að láta soga úr þér allan kraft? Láta aðra stýra tilfinningum þinum og sigla kannski skipi þínu í strand?

En það er til leið. Leið fyrirgefningarinnar: að fyrirgefa og að taka á móti fyrirgefningu. Þessa leið getur þú oftast farið því flest er hægt að fyrirgefa. Og sumir fyrirgefa ótrúlega svívirðu sem þeim hefur verið sýnd. Aðrir fyrirgefa aldrei. En fyrirgefning er engu að síður fær leið í flestum tilvikum okkar daglega lífs.

Fyrirgefning kemur ekki á færibandi ef á okkur er troðið og við fáum hana ekki heldur í snatri eins og skyndibita ef við vinnum einhverjum miska. Fyrirgefning byrjar eins og samtal í huganum. Samtal við okkur sjálf eða rökræða. Þar reynir á hvern mann við höfum að geyma, mannvit, þroska og trú. Við kunnum að sýna reiði í þessu samtali, við grátum og höfum jafnvel í heitingum í garð þess sem vann okkur tjón. Kannski ákveðum við að fara hljóðan stíg rógsins til að ná okkur niðri á þeim sem olli okkur hugarangri. Leitum tækifæra til að vega að honum úr launsátri og skimum áköf eftir veikum hlekki hjá honum til að koma honum kné nú eða síðar meir.

Í þessu samtali við okkur sjálf kemur að því að við spyrjum hvernig okkur sjálfum líði þegar við troðum einhverjum um tær. Þegar við sjálf höfum sært aðra, meitt og hæðst að. Viljum við kannast við það óhræsi sem spratt um stund úr sjálfum okkur? Hefur það verið okkur byrði? Höfum við þráð fyrirgefningu? Eða höfum við borið höfuðið hátt og gefið okkur hrokanum á vald? Kannski hefur sjálfsvorkunn grafið um sig hjá okkur og ásakanir um að enginn skilji okkur. Sýni okkur ekki samúð í bágum aðstæðum sem leiddu okkur afvega í samskiptum við aðra. Manneskjan sé nú margbrotin vera og margt misjafnt leynist í djúpi fagurrar og göfugrar sálar. Við kunnum líka að finna fljótt bandamenn sem samsinna öllu því sem við segjum og hugsum. Lyndum kannski síður við þau sem velta öllum hliðum málsins fyrir sér og láta það í hendur okkur sjálfra hvernig best sé að leysa málið.

Fyrirgefning er ekki sögufölsun. Það sem gert var á þinn hluta er ekki þurrkað úr vitund þinni. Þú sættir þig kannski aldrei við það sem gerðist og olli þér sálar- og líkamstjóni. Það verður alltaf hluti af sögu þinni jafnvel þótt þú kunnir einhvern tíma að sættast við það. En þú getur oftast fyrirgefið.

Fyrirgefning er kaflaskil. Nýtt upphaf í ljósi þess sem áður gerðist. Leiðin áfram verður greiðfærari.

Þráður trúarinnar er bjartur

Hreinn, 16/12 · Vísun

Undirbúningur jólahátíðarinnar er víða hafinn enda þótt hann kunni að vera kominn mislangt á veg. Þetta er sá tími ársins sem er engum öðrum líkur og hver dagur aðventunnar er nánast sem hátíðisdagur. Það er spenna í lofti, eftirvænting, gleði og umhyggja, jafnvel þótt hún kunni í sumum tilvikum að vera knúin áfram af skyldurækni sem grunnur var lagður að í bernsku hvers og eins, og upp í hann fyllt eftir því sem árin liðu, fyllt upp í hann með menntun, þroska og atvinnu.

Aðventa er tími umhyggjunnar, láta skipulega gott af sér leiða og hjálpa þeim sem minna mega sín. Nú sem fyrr er enginn hörgull á þeim sem standa höllum fæti – þau hafa alltaf verið til og verða til. Stundum hafa menn reyndar fullyrt að þau séu ekki til og að baki slíkum orðum hefur annað hvort búið fullmikil bjartsýni eða köld afneitun. Mannkynið hefur svo sem alltaf haft tilhneigingu til að afneita því sem aflaga hefur farið, og gjarnan þá fundið nokkuð fljótt sökudólga, bent á aðra – það þekkjum við og ekki síst nú um stundir. En kannski hafa menn leitað á náðir afneitunar fyrst og fremst vegna þess, að þeir hafa ekki ráðið við það, sem við þeim blasir hverju sinni, eða þá ekki tekið á því. Þessi orð þurfa ekki að slá á bjartsýni vegna þess að sönn bjartsýni felst í því að vera raunsær – en láta raunsæið ekki kveða sig í kútinn.

Aðventan bendir fram á við, hún vísar til jóla, hátíðar ljóss og friðar, svo gripið sé til kunnuglegra orða. Sjálft orðið hátíð er dálítið merkilegt. Í því felst sú merking að tíðinni er haldið hátt á lofti, tímanum er lyft hátt upp svo allir sjái. Það er hátíð. Einhvers konar tímamót sem mannkynið hefur markað á hina breiðu línu sem við köllum tíma. Línu sem liggur alltaf áfram, í huga okkar silast hún fram eða hleypur hratt og örugglega, svo auga fær varla á fest. Við erum í tímanum - erum í fjötrum tímans og færumst með honum, skref fyrir skref, á vit framtíðar sem við jafnan vitum ekki hvað færir okkur. Og líf okkar er mælt innan þessa tíma, það er afmælt, á sér upphaf og lok. Við erum tímans börn, eins og stundum er sagt. En við teljum okkur geta numið staðar um stund í stríðum flaumi tímans og lyft honum hátt upp vegna þess að við álítum einhvern tiltekinn tíma vera merkilegri en annan til þess að minnast og rifja upp. Þess vegna höldum við hátíð.

Vissulega eru tilefni til hátíða mörg – bæði í lífi þjóðar og okkar sem einstaklinga. Hátíð markar tímamót, henni fylgir fögnuður og vinátta. Hver hátíð á sér sína sögu, afmæli manns er hátíð og við rifjum gjarnan upp sögu okkar, skoðum gamlar myndir af okkur sjálfum og sjáum breytingar. Minnumst þeirra sem standa okkur næst hvort heldur þau eru lifandi eða látin. Þökkum fyrir það sem okkur hefur verið gefið. Hátíðum fylgir upprifjun á því sem er liðið og von um farsæld.

Hver maður á sínar minningar um jólahátíðina. Það eru oftast bjartar minningar, fallegar minningar og góðar. Og menn eru þakklátir fyrir þær og eru staðráðnir í því að gefa afkomendum sínum líka góðar og hlýjar minningar um bernskujól.

En jólin eru ekki bara bernskuminningar um góðan tíma. Þau eru líka annað og meira. Þau eru í raun og veru ótal margt í hröðu samfélagi nútímans, fjölmenningarsamfélagi, neyslusamfélagi, velferðarsamfélagi og þannig mætti lengi telja.

Það má með nokkrum sanni að til séu margs konar jól. Fjölbreytni þeirra fer auðvitað fyrst og fremst eftir því hvaða augum við lítum þessa hátíð. Í augum margra er hún eingöngu fjölskylduhátíð. Ættingjar og vinir hittast meira en endranær, og bönd vina og fjölskyldu eru treyst. Aðrir líta á hana sem óhófstíma neyslunnar hvort heldur er í mat eða hlutum. Það byrjar „kappát í koti og höllu,“ eins og sagði skáldið Steinn Steinarr sagði í einu ljóða sinna. Í hugum annarra eru jólin fyrst og síðast trúarhátíð – allt annað sem þeim fylgir er eitthvað sem fólk ákveður sjálft en bregður ekki fæti fyrir trúarboðskap jólanna í huga þeirra.

En jólin geta líka verið þetta allt og eru það hjá æði mörgum: hátíð fjölskyldu, vina, neyslu og trúar. Hátíðin er ekki ofin úr einum þræði heldur mörgum. Þræðir hennar geta auðvitað verið missýnilegir hjá fólki, sumir eru kannski trosnaðir og veikir meðan aðrir eru gildir, en það sem kannski mestu máli skiptir er, að þeir eru þar allir saman komnir, í einum sterkum þætti svo sem í vænum kaðli væri. Gleymum ekki björtum þræði trúarinnar!

Fangelsi í góðæri og kreppu - önnur úrræði

Hreinn, 26/10 · Vísun

Kannski finnst mönnum alltaf jafn slæmt að þurfa að reisa fangelsi. Finnst fjármunum hins opinbera betur varið í annað á góðæristímum þegar rífandi gangur er í öllu. Þegar hjól atvinnulífsins ganga mjúklega og hratt og hver verkfús hönd hefur meira en eitt verk að vinna. Hverjum skyldi þá detta í hug að fara byggja hús til að loka menn inni í? Og í kreppu þegar þung krumla atvinnuleysis og samdráttar leggst yfir menn og byggð, hverjum dettur í hug að reisa hús til að loka menn inní? Þegar snúa þarf upp á lífæð þjóðarinnar, atvinnu, menntun og heilsugæslu svo ekki sé meira talið?

Það hefur verið sagt að aðbúnaður fanga og fangelsa endurspegli menningarstig hverrar þjóðar.

Byggingasaga fangelsa á Íslandi hefur verið hálfgerð raunasaga. Hún geymir þó góðan vilja sem dugði reyndar skammt þegar á hólminn var komið vegna þess að höndin var hikandi og ákvörðunum iðulega skotið á frest. Það var alltaf eitthvað annað sem hafði forgang eða þá að óviðráðanlegar aðstæður skutu upp kolli og settu öll áform á hliðina.

Fyrsta fangahúsið sem reist var á Íslandi var Múrinn þar sem stjórnarráðið er nú. Hann reistu meðal annars fangar sem voru náðaðir að verki loknu. Vistin í þessu húsi var oftast ömurleg og kom fyrir að menn sultu þar til dauðs. Hegningarhúsið var tekið í notkun 1875 vegna þess að staða fangelsismála var gjörsamlega fráleit. Þegar það var orðið of lítið og dapurleg vistarvera vegna viðhaldsleysis hnutu yfirvöld um „steinkassa“ fyrir austan fjall eins og Jónas frá Hriflu orðaði það í umræðu á alþingi 1928. Steinkassinn var sjúkrahús sem stóð nánast úti í móa við Eyrarbakka. Þar var vinnuhæli sett á laggirnar. Brotamennirnir áttu að vinna í íslenskri sveit og kynnast hollustu sveitalífsins. Fangelsið að Litla-Hrauni hefur í þrígang verið stækkað og síðast 1995.

Og nú þarf múr til að draga meðal annars úr fjölda þeirra sem bíða eftir fangavist. Flestir eru sammála því að það sé refsiþyngjandi að bíða eftir því að greiða skuld sína við samfélagið með fangavist enda eiga menn að hefja afplánun lögum samkvæmt þegar dómur berst fangelsisyfirvöldum.

Í eðli sínu eru fangelsi ekki jákvæðar stofnanir í samfélaginu. Það er aldrei jákvætt að svipta fólk því dýrmætasta sem það á, frelsinu. En fangelsi er hróp samfélagsins gegn óæskilegri hegðun og krafa um að aga verði beitt. Um réttmæti þess að beita samfélagslegum aga með þessum hætti geta menn svo deilt. Fangelsi er í sjálfu sér einföld aðferð: hinn brotlegi er tekinn úr umferð um lengri eða skemmri tíma og þar með tekinn frá honum dýrmætur tími til að ráðstafa lífi sínu eftir eigin höfði.

Nú eins og oft áður glíma menn við þrengsli í fangelsum og ófremdarástand sem skapast í kjölfarið. Það reynir bæði á fanga og þau sem starfa innan fangelsanna. Fangelsin eru þétt setin af ýmsum ástæðum. Þar er fyrst til að taka að eftir margfrægt hrun efnahagslífsins var öllum áætlunum um uppbyggingu fangelsa ýtt til hliðar. Það voru markvissar áætlanir sem átti að hrinda í framkvæmd enda hafði fjöldi fangelsisrýma ekki haldist í hendur við íbúaþróun í landinu. Auk þess má nefna að dómar hafa þyngst á undanförnum árum enda þótt viðurkennt sé að þyngri dómar fæli menn ekki frá brotum. Í þriðja lagi virðist skriða erlendra brotamanna hafa riðið yfir.

En það eru til fleiri úrræði en að reisa fangelsi eða leigja húsnæði undir þá starfsemi. Um áratugaskeið hefur farið fram rafrænt eftir með dómþolum utan fangelsa í Bandaríkjunum og Bretlandi. Svíar hafa haft slíkt eftirlit allt frá árinu 1994 og það gefist vel. Rafrænt eftirlit felst í því að rafrænum útbúnaði er komið fyrir í ökkla-eða armbandi á dæmdum manni. Þetta rafband ber hann t.d. í ákveðinn tíma í lok afplánunar áður en að reynslulausn kemur og er frjáls ferða sinna að vissu marki. Getur stundað vinnu sína eða nám sé því að skipta og er samhliða gert að sækja ýmis stuðningsnámskeið. Rafrænt eftirlit er hægt að útfæra á ýmsa vegu og leita í smiðju þeirra þjóða sem mesta reynslu hafa af beitingu þess. Rekstrarbúnaður getur að öllu leyti eða að hluta til verið í eigu hins opinbera eða einkaaðila. Auðvitað kostar þetta fé. Allt eftirlit kostar fjármuni. En rafrænt eftirlit er nútímaleg ögunarleið sem hægt er að beita í mörgum tilvikum og hefur reyndar oft verið hrint í framkvæmd til að létta á fangelsum. Leið sem skilar í mörgum tilvikum meiri arði til samfélagsins, samfélagsþátttöku hinna dæmdu og tækifærum til betra lífs. Rafrænt eftirlit hefur og samkvæmt sænskum rannsóknum dregið úr endurkomu brotamanna í fangelsi. Það er mikilsumvert þótt aðrar rannsóknir hafi ekki gefið það til kynna.

Bráðabirgðalausnir eru alltaf varasamar einfaldlega vegna þess að þær geta orðið að varanlegri vandræðalausn. Þess vegna verður að skoða alla kosti á krepputíma og forðast allt fum.

Samfélag sem vill kenna sig við lög og reglu, gott siðferði og trúverðugleika má ekki bjóða dæmdum einstaklingum upp á það að bíða von úr viti eftir því að taka út dóm sinn. Ekki bara hinum dómfelldu mönnum heldur og aðstandendum þeirra.

Grein þessi birtist í Morgunblaðinu 26. október 2009

Orð eru áskorun um að túlka

Hreinn, 21/09 · Vísun

Trúin á sér sitt málfar – öll trúarbrögð tala með sínum sérstaka hætti. Þau eiga einnig arf, hefðir og siði, sem boðskapur trúarinnar er borinn fram í. Það eru í flestum tilvikum aldir og aldaraðir sem skilja okkur frá máli, arfi og hefðum trúarinnar. Nútímaðurinn verður að virða þetta allt og átta sig á því hvernig trúin hefur verið sett fram fyrr á tímum. En hann verður ekki síður að finna sér sínar eigin leiðir til að skilja og skynja boðskap trúar sinnar.

Menn hafa á öllum öldum gert uppreisn gegn túlkun og skilningi fyrri tíðar manna á einstökum þáttum trúarinnar hvort heldur kennisetningum eða föstum túlkunum á ritningarstöðum. Sumir hlutu bágt fyrir og enn aðrir voru brenndir á báli fyrir vikið. Margir voru bannfærðir og útskúfaðir. Í mörgum tilvika náði reynsla þeirra og skilningur síðar fótfestu og rann saman við trúararfinn. Nýjar hefðir fæddust sem enn aðrir gerðu síðar uppreisn gegn eða mæltu í mót.

Og þannig gengur sagan. Orð ritningarinnar er einmitt með þessum hætti lifandi því það kallar á nýjan og hvassan skilning hverrar kynslóðar. Kallar á nýja túlkun handa nýjum tíma.

Öll orð verðum við að túlka, snúa þeim og hugsun þeirri er þau flytja, yfir á okkar eigið mál. Það getur oft reynst mikil þraut og torleyst. Forn veröld blasir við þegar fornum trúaritum er flett. Heimur sem við í fljótu bragði áttum okkur ekki fyllilega á. Veröld sem er horfin en hefur þó skilið svo margt eftir sem við verðum að gaumgæfa en ekki fleygja í æði einnotahyggjunnar.

Biblían dregur upp mynd af heiminum, heimsmynd. Þar ríkir Guð yfir öllu hátt á himni, menn strita á jörðu og undir jörðu er hel, hinn dimmi heimur, staður fordæmdra. Heimsmynd okkar sem nú lifum er önnur en þessi þó vissulega megi víða sjá líkingu þeirra í milli. Vísindi og aukin þekking skapa nýja sýn af heimi, nýja heimsmynd. Og svo ör er öll þróun að heimsmyndin er nánast sem kvikmynd er rennur áfram og ætíð birtast ný og ný myndskeið. Heimur er á fleygiferð. En hvert? Hvert æða öll þessi myndbrot - og hvaða mynd birta þau af okkur mönnum? Sýna þau okkur sjálfa? Eða einhverja aðra?

Hugsun manna brýtur sér leið í orðum - úr þögn manneskjunnar hvort heldur hún er stór eða smá. Hugsun er andsvar við því sem við finnum, skiljum, eða skiljum ekki; hugsun er oftast þögn sem þarf að tala og notar til þess orð eða athöfn. Þá barn tekur að hjala í frumbernsku sinni er upphaf orða og tjáningar. Orð sem leynast í huga okkar og við látum falla, stundum að vel athuguðu máli og stundum í ógáti, segja margt um okkur.

Flest eru þau sögð áreynslulaust í erli hversdagsins og merking þeirra yfirleitt harla ljós - í það minnsta finnst okkur svo vera. En þótt merkingin sé ljós þá eru orð okkar alltaf túlkuð. Hvert orð sem sagt er er numið af viðmælanda okkar, túlkað, skilið eða misskilið.

Sumir vilja túlka orð helgra rita bókstaflega og gildir þá einu hvaða trúarbrögð eiga í hlut. Bókstafstrú hefur fólginn í sér þann annmarka að hún velur orð og texta sem henta hverju sinni en veigrar sér við að líta til heildarinnar. Telur eina merkingu og aðeins eina búa í merkingu bókstafsins. Allar línur eru taldar skýrar og enginn þurfi að velkjast í vafa um kennivald textans. Oft teflir hún fram bókstafsvissu sinni af nokkurri hörku og umburðarleysi. Ryki er skyndilega þyrlað upp af fornum skilningi í því skyni að bregða honum á nýjan heim. Fyrnskan ein og sér verður harla oft eina gæðamerkið.

Bókstafstrú gleymir því að samfélagið og hugmyndir manna eru í sífelldri mótun. Hún sneiðir iðulega hjá textum sem eru að hennar mati óþægilegir séu þeir skoðaðir með gleraugum bóksstafsskilnings. Gleymir því líka að orð og setningar er hægt að skilja með ýmsu móti. Sum orð skilja engir tveir menn einum og sama skilningnum.

Kjarninn í lestri helgra rita byggir á túlkun – á hinni einföldu spurningu: Hvernig lest þú? Hvernig skilur þú? Og svarið er ekki alltaf einfalt.

Lestu með opnum huga og gleymdu því ekki að þú túlkar allt. Auk þess kemur þú iðulega klyfjaður þínum eigin hugmyndum og fordómum til móts við gamlan texta sem geta byrgt þér sýn þegar þig langar til að hann að ávarpi þig á jafn ferskan hátt og forðum þá hann var fyrst mæltur eða ritaður.

Ertu góður brúarsmiður?

Hreinn, 27/08 · Vísun

Fangelsi er eyja í mannlífinu og þangað hefur margur ratað eftir að hafa siglt lífsfleyi sínu í strand. Þetta er einangruð eyja fjarri venjulegu lífi. Eyja með lögum sínum og reglum sem menn eru misjafnlega sáttir við – og þar skiptast á skin og skúrir.

Eyjaskeggjar horfa til fasta landsins vonaraugum og vegferðin þangað bíður. Sumir bíða lengur en aðrir.

En til að ná landi þarf að smíða brú. Hver maður verður að skipuleggja það sjálfur hvernig hann reisir sína brú aftur út í samfélagið, út á fasta landið. Þar er hver sjálfum sér næstur en engu að síður má hafa samvinnu um margt í þeirri vinnu. Hver styður annan.

Brúin verður að vera með traustu gólfi því annars fer illa. Hún þarf líka að standa á traustum stólpum. Ekki má hún bresta á leiðinni yfir til manna því þá er betur heima setið en af stað farið.

Kannski tekur það langan tíma fyrir þig að reisa þína brú. Það getur verið langt yfir til fasta landsins jafnvel þó það sýnist vera snöggferð. En það getur líka verið stutt yfir og þú reisir brú þína í snatri – en hún verður engu að síður að vera vönduð. Ef þú skreiðist yfir illa byggða brú og kemur hrakinn yfir tekur lengri tíma fyrir þig að ná þér á strik.

Margir hafa reist brýr sem voru hrákasmíð. Illa fór fyrir mörgum þeirra sem hlupu kvíðafullir við fót yfir hana því þeir vissu ekki hvort hún myndi halda. Stundum hrundi hún. Stundum ekki. En hrákasmíðin varð engum fyrirmynd.

Brúarsmíðin segir margt um sjálfan þig. Hún getur líka kennt þér margt. Illa byggð brú er sviksemi við sjálfan þig. Hún getur sömuleiðis vakið háð og spé annarra.

Vel byggð brú getur verið öðrum hvatning til að leggja alúð við sína eigin brúarsmíð.

Ekki viltu að hún verði ógæfuleg smíð fyrir verðandi gæfumann með heita von í hjarta um gæfu og gott gengi?

Brúin getur kannski orðið að loftkastalabrú. Þú talar bara um hana og lýsir henni fjálglega fyrir öðrum. En það gerist ekkert. Brúin kemur aldrei í ljós.

Verkkvíði getur hrakið þig frá brúarsmíðinni. En þá er ráð að stappa stálinu í sig vegna þess að þú getur meira en þú heldur. Rektu alla vanmetakennd á flótta, fleygðu brotinni sjálfsmynd á haf út og finndu nýja. Þú getur það. Þú hefur hæfileika til þess hvað sem hver kann að segja.

Það er gamalt og gott ráð að hafa undirstöðurnar tryggar. Reistu brú þína á bjargi svo hún standi stöðug, ekki á sandi því þá skolar undirstöðunum burt áður en minnst varir.

Lærðu af öðrum. Hlustaðu á aðra, talaðu minna sjálfur. Lestu það sem er uppbyggilegt. Horfðu á það sem skiptir máli. Hugsaðu sjálfstætt. Láttu ekki hjarðhvötina teyma þig út í fen eymdarinnar. Sýndu ekki linkind gagnvart sjálfum þér. Vorkenndu ekki sjálfum þér því vorkunnsemin sýgur allan kraft úr þér. Kraft sem þú þarft að nota til góðra verka en ekki til að stynja undan örlögum þínum.

Ekki festast í gráum hversdagsleika eyjalífsins. Hugsaðu eitthvað nýtt á hverjum degi, eitthvað sem kemur þér í gott skap. Leggðu drög að alvöru framtíð enda þótt hún kunni að vera dálítið fjarlæg. Jákvæðar hugsanir næra sálina og byggja upp. Neikvæðar hugsanir svelta sálarlífið og brjóta niður.

Þú skalt hugsa um þann dulda kraft sem í þér býr og nota hann við brúarsmíðina. Hugsaðu líka til þess sem hefur gefið þér lífið hvað sem þú kannt að kalla hann eða hana. Þú ert ekki tilviljun – þú ert sköpun – og nýttu þér það sjálfum þér til heilla sem og öðrum. Njóttu þess að gera öðrum gott en forðastu að meiða aðra.

Mundu að þú ert maður. Með hæfileika, möguleika og með takmarkanir. Það er gott að þekkja möguleika sína en viturlegt er að skoða þá í ljósi takmarka sinna. Vertu í sambandi við fólk með viti. Forðastu rugludalla meðan þú ert sjálfur að ná áttum. Talaðu við þá þegar þú ert kominn í jafnvægi og ert í stakk búinn til að leggja þeim lið. Ekki er gott að blindur leiði blindan.

Vertu glaður vegna þess að þér var gefið lífið og enda þótt þú sért fastur á eyjunni um hríð þá verðurðu að muna að sá dagur kemur að þú kveður hana og heldur yfir þína brú. Þá er eins gott að vel hafi verið að verki staðið. Byrjaðu núna. Og mundu að þakka fyrir. Teldu allt það góða sem þú getur þakkað fyrir. Það getur orðið lengri listi en þig grunar í fyrstu.

Ófölsuð sjálfsmynd eða fölsk

Hreinn, 09/06 · Vísun

Hver maður hefur ákveðna mynd af sjálfum sér. Mynd sem hann geymir í huga sér og fylgir honum hvert sem hann fer. Þessa mynd hefur hann sjálfur gert að mestu leyti en í henni má þó finna línur og liti sem eru annarra verk en hans sjálfs. Ættingjar, vinir og samstarfsmenn leggja til þessa myndverks og oft er það vel þegið en stundum ekki. Sumar línur eru kannski svo skarpar að þær skera í augu – eru eins og blæðandi sár. Aðrar mjúkar og fagrar, skínandi og sterkar. Línur og drættir sem hann horfir oft meira á en aðrar. En þó aðrir hafi komið að gerð sjálfsmyndarinnar er hún engu að síður hans. Þessi mynd verður aldrei fullgerð – hún er alltaf í mótun. Allt hefur áhrif á hana: samskipti, umræða, listir og menning. Það sem þú sérð og heyrir litar myndina. Hugsun þín er hinn mikli listamaður, tekur á móti áreitum, vinnur úr þeim og skapar eitthvað nýtt.

Það kemur fyrir að þú dregur línu sem er hlykkjótt og ekki skýr. Það er skjálfandi hugsun sem dregur þá línu, hugsun mettuð öryggisleysi og jafnvel ráðaleysi. Þú veist kannski ekki hvað þú ert að gera en gerir það þó. Næst þegar þú berð þessa línu augum málarðu yfir hana og reynir að gleyma henni. Aðrar línur dregur þú svo af öryggi og litirnir endurspegla sjálfstraust og snerpu. „Framtíðin er mín!“ má lesa úr línum og litum.

Myndin af sjálfum þér er ekki til sölu. En þú sýnir hana oft öðrum. Sýningarsalurinn er hver sá staður þar sem þú staddur í það skiptið. Þar ert þú með myndina þína í fanginu. Hún sést í andliti þínu, framkomu, orðum og viðbrögðum. Sumir fagna sýningunni og telja að þú hafir náð langt og sért gæfusmiður. Aðrir gagnrýna hana og finnst þú fara villur vegar. Fordæma hana jafnvel og segja hana vera lélega eftirprentun eða þá falsaða mynd.

Sjálfsmynd sem er eftirprentun er yfirlýsing um ósjálfstæði. Þú þorir ekki að vera þú sjálfur eða vilt vera einhver annar en þú ert. Týnir sjálfum þér í fyrirmyndinni eða verður að strengjabrúðu einhvers annars.

En fölsuð sjálfsmynd? Hvað er henni ætlað að sýna? Sennilega betri mynd en fyrirmyndin. Fölsuð sjálfsmynd er skyld lyginni. Lygarinn flækist að lokum í lygavef sínum og fær sig hvergi hreyft. Fölsuð sjálfsmynd gerir hvern mann að flóttamanni. Hann er á flótta undan sjálfum sér og hefur kosið að nota feluliti og fyrir bragðið týnir hann sjálfum sér. Er eins og sjónhverfing á myndfletinum. Falslistmálarinn fellur að lokum á eigin bragði og skrumskæling sjálfsmyndarinnar verður öllum ljós.

Mynd segir frá. Sjálfsmynd segir frá sjálfum þér. Sýnir hver þú ert og hvað þú vilt. Segir frá vonum þínum um betri framtíð, já bjarta og lukkulega framtíð sem þú þráir heitar en aðrir vegna þess að fangavistin er lykkja á leið þinni til þessarar framtíðar.

Sjálfsmyndasýning í fangelsi er oft í sterkari litum en annars staðar. Kannski vegna þess að rýmið er ekki mikið og ofnotkun sterkra lita og ójafnvægis gætir á myndfletinum. Allir verða að sjá þig, sjálfsmynd þína. Þú lætur gamminn geisa á myndfletinum og telur að þú hafir allan heimsins tíma. Hverfur á vit sjálfsmyndarlistarinnar og ekkert annað kemst að en myndin eina af sjálfum þér. Aðrir komast varla að til að draga línur, hvorki ættingjar né vinir – eða umhverfi þitt. Myndin verður eins og hróp þitt bak við veggi fangelsisins.

En stundum bætist lítið við á myndflöt sjálfsmyndarinnar í fangelsi. Þér fallast kannski hendur og þú neitar að draga upp línur og nota liti. Vilt ekki að í sjálfsmynd þinni sé einhver flötur sem segir að þarna hafir þú verið á þessum tíma vegna þess að þér skrikaði fótur á sjálfsmyndarlistarferlinum eða tókst ranga ákvörðun. Kannski grefur sinnuleysi um sig og þú hreyfir vart legg né lið. Þeir drættir sem skjótast inn í sjálfsmyndina eru þá dregnir af öðrum – og eru ekki alltaf jafnvelkomnir.

Hver maður er því listamaður. Líf hvers og eins er efniviðurinn sem við höfum úr að moða. Sumt dugar vel og annað ekki. Okkar er valið. Við höfum tæki þar sem eru skynsemi, trú, raunsæi og bjartsýni, samskipti og hjálpfýsi.

Oft er augljóst að efni sem við drögum til listsköpunar okkar gerir verkið að óskapnaði og getur orðið okkur sjálfum til háðungar. Annað efni í listaverk okkar varðar veg til gæfu og sóma. Gerir okkur sátt við listaverk okkar og okkur sjálf og gefur okkur tækifæri til að sýna sjálfsmynd sem er ófölsuð, sönn og rétt.

Viljum við ekki öll vera sæmd af verki okkar, sjálfsmyndinni?

Sumar í auga fótboltans

Hreinn, 22/05 · Vísun

Ef einhver tími er heppilegur til að taka sjálfum sér tak þá er það sumarbyrjun. Vetrardrungi er að baki og heróp náttúrunnar ómar: „Sækið fram!“ Sjálf náttúran hefur svarað kalli sínu að vanda og hvert sem auga lítur má sjá grænum bjarma bregða fyrir. Lífið brýst fram og jafnvel á snauðum mel lyftir veikburða jurt kolli mót sólu.

Það er sumarmerki á Hrauninu þegar strákarnir fara út og spila fótbolta. Þeir eru sprækir og margir þeirra hinir efnilegustu leikmenn. Enginn er dómarinn í leiknum og það er gaman að sjá hvernig þeir leysa úr brotum sem upp komar. Sum eru svo augljós að þeir eru allir sammála. Önnur eru vafamál og um stund ræða þeir málin í vinsemd en það kemur fyrir að maður gengur ósáttur af velli. En þá kalla hinir á hann og eftir smástund skundar hann aftur inn á völlinn og leikurinn hefst. Þannig á að leysa mál.

Fótboltinn er góð æfing í samskiptum því hann reynir á samvinnu leikmanna en gefur þeim líka tækifæri til að njóta sín sem einstaklingar. Þar eru reglur sem menn kunna og ef ágreiningsmál koma upp verður að leysa þau. Ef þau eru ekki leyst er leikurinn á enda og allir ósáttir. En leikurinn er skemmtilegur og þeir vilja að hann gangi vel fyrir sig.

Upplausn blasir alltaf við þegar gengið er gegn leikreglum hvort heldur í fótbolta eða í lífinu. Upplausn er óreiða sem enginn hefur stjórn á. Þegar upplausn í mannlegum samskiptum gerir vart við sig notar margur tækifærið til að hygla sjálfum sér. Upplausnin nærir um stund óbeislaða sjálfselsku mannsins og hann telur jafnvel að lífið sé ætlað honum einum. Engum öðrum. Mannlegt samfélag sé til fyrir hann einan og engan annan. Þá fyrst hefjast hrakningar sálarinnar og einsemd þegar okkur finnst að allir eigi að þjóna okkur. Ró hugans er raskað því ekkert er jafn truflandi sem sú hugsun að lögum og reglum sé aðeins ætlað að hefta mitt eigið líf og koma í veg fyri að ég njóti mín á vettvangi dagsins. Slíkar hugsanir geta orðið sem sjálfseyðandi eldur sem best er að slökkva strax.

En lög og reglur gefa okkur einmitt tækifæri til að sýna hvað í okkur býr. Hvort við getum farið eftir þeim í samfélagi manna og unnið með öðru fólki. Enginn leikur fer fram án reglna. Og reglurnar gera það kleift að allir geta tekið þátt í leiknum.

Leikurinn er skemmtilegur.

Lífið er skemmtilegt.

Skráðar reglur sem óskráðar eru til orðnar svo allt gangi eins snurðulaust fyrir sig og hægt er. Auðvitað geta sumar reglur verið umdeilanlegar og þá er að ræða þær og finna lausn. Engin regla verður til af sjálfri sér. Það er alltaf einhver ástæða fyrir því að regla verður til og stundum er hún kannski sett í fljótræði eða tímabundið. En það er ástæða fyrir því og ef þarf að breyta henni þá er nauðsynlegt að færa rök fyrir því. Leikreglur í fótbolta hafa ekki breyst mikið í gegnum tíðina vegna þess að þær hafa gefist vel. Þannig er reyndar um flestar reglur sem verða til í leik og starfi.

Náttúran fer að sínum lögmálum og reglum. Kannskii langar okkur til að breyta þeim – og menn hafa reynt það með misjöfnum árangri. Þegar við göngum gegn lögmálum og reglum náttúrunnar í skefjalausri sjálfselksu skrikar okkur herfilega fótur. Það ber kannski ekki mikið á því í fyrstu en smám saman kemur það í ljós að betur var látið ógert en gert.

Við erum hluti náttúrunnar og þar er hver maður hertur sem í eldi væri og líka umvafinn hlýju og ástúð. Þannig gengur náttúran fyrir sig. Í fótboltaleiknum reynir líka á hvern mann – en sá hinn sami finnur líka hlýju og ástúð frá félögum sínum í leiknum vegna þess að menn vinna saman og gera sitt besta.

Sumarbyrjun er ekki aðeins einn kröftugasti tími ársins heldur og sá viðkvæmasti. Sá tími þegar gróður er veikburða og þarf tíma til að styrkjast og dafna. Á sama hátt og þegar við mennirnir komum undan vetri út í svalt veður vors og sumars hér norður í höfum. En vorið og sumarið taka okkur sér í faðm og bera okkur áfram. Lyfta huga okkar og anda til bjartari daga. Já, til þeirra daga sem eiga sér engar nætur og lífið virðist án upphafs og endis. Það bara er.

Sumarið er þitt – og áfram með boltann, strákar!

Er afplánun meðganga?

Hreinn, 30/03 · Vísun

Hvað hugsar þú þegar klefadyrum er lokað að kvöldi dags? Spyrðu sjálfan þig einhvern tíma þeirrar spurningar hvort ekki væri betra að vera annars staðar? Auðvitað – ekki satt?

Hvað ertu búinn að samsama þig mikið fangelsisumhverfinu? Fylgir hringrás líðandi stundar eins og alla aðra daga. Finnst hún jafnvel gera allt auðveldara því dagurinn rennur eftir svo þægilegu og einföldu skipulagi. Þú ræður kannski svo glettilega vel við þessa hringrás og lítur jafnvel á hana sem hvíld. Hún ögrar þér kannski lítið á köflum vegna þess að allt er í föstum skorðum og fjöldi manna lítur eftir þér og gætir þess að ekkert raski hversdagslegri hringrás. Gætir þess að ekkert trufli meðgöngu afplánunarinnar.

Þú ert í fangelsi og ekkert getur því breytt.

En það fer kannski líka hrollur um þig yfir þessu lífi bak við fangelsisdyr sem virðist svo dæmalaust einfalt en þegar öllu er á botninn hvolft er það ekki svo. Það getur nefnilega verið svo flókið í einfaldleika sínum. Flókið þegar þú horfist í augu við sjálfan þig bak við fangelsisdyr. Þér finnst það kannski meiða þig. Finnur til sársauka í sálinni. Kannski skelfilegra sálarkvala sem þú felur.

Stundum finnurðu að þeir sem standa þér næst gera ekki miklar kröfur til þín og jafnvel engar. Þér finnst það kannski vera þægilegt því þú ert einhvern veginn staddur í einskismannslandi.

En kannski koma líka þær stundir að þér finnst það vera óbærilegt.

Það sýður kannski í þér að finna að þú sért í raun og ekki tekinn með í reikninginn. Reiðin blandast vanmetakennd og verður súr. Þú ert í pattstöðu. - Kannski nýturðu þess að finna til vorkunnsemi frá þeim sem standa þér næst. Vorkunnsemi yfir því að þú skulir vera í fangelsi og fjarri öllu því sem mestu máli skiptir. Finnur allt í einu hlýju sem þú fannst ekki áður en þráðir.

En þær stundir geta líka komið hjá þér að þú skynjar að til þín eru gerðar miklar kröfur. Kannski aldrei eins miklar og einmitt nú vegna þess að þú brást öðrum. Fangelsisvistin er eins og lokapunktur á háskalegum ferli. Já, kannski bjargaði hún þér frá ótímabærum dauða. Dýpra varð ekki sokkið og krafan frá öðrum um breytingu hjá þér aldrei eins hávær og einmitt nú hvort heldur hún er sögð upphátt eða með svipbrigði, raddblæ eða kaldri þögn. Og kannski heyrist hróp hennar hæst úr þínum eigin hugsarfylgsnum.

Krafa um breytingu?

Hverjum kemur það við hvernig ég er?

Á ég ekki líf mitt sjálfur?

Hver getur gripið fram fyrir hendurnar á mér ef ég vil brjóta mitt eigið líf niður og skjótast á milli skuggasunda mannlífsins? Gera það sem ég vil og þjónar best eigingirni minni. Eyða tíma mínum svo í ráp á milli fangelsis og frelsis? Frelsis eins og ég lít á þa

En hvernig finnst mér dýpst í huga mínum (þangað sem enginn hefur komið nema ég sjálfur) að ég eigi að bregðast við því að húka í fangelsi þar sem dagarnir renna saman í einn langan dag og gráan? Eru eins og þungur klumpur sem kremur hugsanir mínar. Hvaða hugsanir þrýstast upp úr djúpi hugans þegar dyrum er lokað að kvöldi? Þegar ég er einn með sjálfum mér og skyggnist um í hugarfylgsnum mínum – sit einn yfir hugsunum mínum eins og sofandi barni. Og finn lífið í sjálfum mér, æðaslátt og andardrátt.

Getur kannski nýr maður orðið til úr þessum sem situr hér einn, laskaður á strandstað? Betri maður en sá gamli - hafi hann verið ómögulegur á alla kanta? Endurbættur maður?

Þú ert frjáls maður enda þótt í fangelsi sért því hugsun þín er frjáls. Hugarfóstur þitt um betra líf getur orðið að veruleika. Ekkert gerist af sjálfu sér - allt á sér sína orsök. Og afleiðingar. Þú lítur kannski á sjálfan þig sem afleiðingu undarlegs uppeldis eða fáránlegra aðstæðna.

Staða þín nú er kannski í huga þínum afleiðing af þínum eigin gjörðum – kannski kennirðu einhverjum öðrum um hvernig fór. En það breytist ekkert við það. Þú ert hér. Einn með sjálfum þér. Einn með því sem getur komið. Nýju lífi. Nýrri fæðingu. Þú sem nýr maður. En það gerist ekki án átaka. Engin fæðing er átakalaus hvort heldur fyrir sál eða líkama. Það er alvörustund vegna þess að nýtt líf er að brjótast inn í heiminn. Tímamót sem eru gleðileg.

Líf með framtíð sem er viðkvæm og verður að hlúa að. Nýtt líf hjá þér sem munt þá aldrei aftur horfa á læstar dyr fangelsis.

Ertu tilbúinn til að takast á við það?

Litla-Hraun í 80 ár

Hreinn, 09/03 · Vísun

Nú eru áttatíu ár liðin frá því að vinnuhælið, síðar fangelsi, að Litla-Hrauni tók til starfa. Þann 8. mars 1929 komu fyrstu fangarnir til að taka út refsingu sína. Frá þeim tíma og allt til þessa hafa þúsundir manna farið um hlaðið á Litla-Hrauni og sumir oftar en einu sinni.

Á þriðja áratug síðustu aldar var mikið ófremdarástand í fangelsismálum landsins. Hegningarhúsið, sem var eina afplánunarfangelsið, var ekki í góðu ástandi og dugði ekki lengur sem slíkt. Margir biðu þess að taka út refsingu sína en komust ekki að því fangelsið var oftast yfirfullt. Þá sem nú vissu menn að það var íþyngjandi refsing að bíða eftir því að komast til afplánunar. Nú árið 2009 munu á annað hundrað manns bíða þess að taka út refsingu sína. Augljóst er að á þeim vanda þarf að vinna bug. Það stóð reyndar til en í kjölfar efnahagshrunsins var uppbyggingu fangelsa slegið á frest.

Ríkisstjórnin, sem tók við völdum 1927 með Jónas Jónsson frá Hriflu sem dómsmálaráðherra, sá að eitthvað varð að gera í fangelsismálunum þjóðarinnar. Margir málsmetandi menn voru á sama máli og gagnrýndu harðlega aðbúnaðinn í Hegningarhúsinu í Reykjavík. Menn stungu upp á ýmsum stöðum sem vænlegir væru fyrir vinnuhæli eins og Fossvoginum, Bústöðum og Mosfellssveit.

En austur á Eyrarbakka stóð fallegt hús sem Guðjón Samúelsson, húsameistari ríkisisins, hafði teiknað. Það átti að verða sjúkrahús. Framkvæmdin reyndist hins vegar of dýr og stöðvaðist. Húsið stóð fokhelt í nokkur ár og enginn vissi hvað beið þess.

Í umræðum á Alþingi 1928 um frumvarp um betrunarhús og letigarð (síðar vinnuhæli) kom fram að stjórnvöld hefðu augastað á sjúkrahúsbyggingunni fyrir austan. Ekki voru allir sammála því að sú bygging og staðsetning væri heppileg. Töldu sumir m.a. að hún væri of langt frá Reykjavík. Engu að síður fór það svo að hún var keypt undir fyrirhugað vinnuhæli. Strax var hafist handa um endurbætur á húsinu svo það gæti hýst fanga. Níu fangaklefar voru tilbúnir þegar húsið var tekið í notkun og síðan bættust fleiri klefar við. – Nú getur fangelsið hýst 77 fanga og þar er jafnframt gæsluvarðhald fyrir níu menn.

Litla-Hraun var í upphafi skilgreint sem vinnuhæli en ekki innilokunarfangelsi. Formlega varð það afplánunarfangelsi 1988. Markmiðið með vinnuhælinu var að skapa dæmdum mönnum tækifæri til að vinna ýmis nytsamleg störf í heilnæmu umhverfi og þá aðallega bústörf. Á Litla-Hrauni var rekið bú sem fangar unnu við undir stjórn verkstjóra. Um skeið var þar eitt stærsta kúabú landsins. En fangar unnu líka utan vinnuhælisins. Þeir óku þara í garða Eyrbekkinga og grófu skurði. Lögðu vegi og göngustíga, unnu að brúargerð og ýmsu öðru. Um helgar komu þeir „heim“ á vinnuhælið og héldu svo aftur til vinnu á mánudegi. Síðar dró úr þessari frálegsvinnu sem svo var nefnd og var henni hætt. Þá var þar um skeið öflug hellusteypa og voru gangstéttarhellur og milliveggjaplötur steyptar.

Nú er fangelsið á Litla-Hrauni fullsetið. Margir fanganna stunda skólanám og aðrir vinnu eins og bílnúmera- og skiltagerð, bílaþrif, öskjugerð, vörubrettasmíði og dálitla járnsmíði. Síðastliðið sumar var hafist handa um margs konar gróðurvinnu og verður gróðurhús sett upp með vorinu. Smíði á leiktækjum fyrir leikvelli stendur fyrir dyrum og þar er mjór mikils vísir. Vinnutækifærum hefur því miður fækkað í fangelsinu í kjölfar efnhagshrunsins og hefur t.d. hellusteypan dregist stórlega saman. Bregðast verður við því af krafti og vonandi verður næg vinna handa öllum með hækkandi sól.

Markmiðið með fangelsisvistinni er ekki að brjóta menn niður heldur að byggja þá upp svo þeir verði hæfari þegnar í samfélaginu. Allir þeir sem afplána á Litla-Hrauni ganga fyrr eða síðar út í samfélagið á ný. Þá er mikilvægt að tímanum í fangelsinu hafi verið varið til nytsamlegra hluta. Góður aðbúnaður í fangelsinu er mikilvægur því hann sýnir að samfélagið lætur sér annt um þennan hóp en vill að hann breyti lifnaðarháttum sínum til hins betra. Til þess þurfa margir fanganna hjálp og eitt heillaskref í þá átt var stigið með stofnun meðferðardeildar á Litla-Hrauni. Hún hefur þegar sýnt og sannað mikilvægi sitt.

Fangelsi á Íslandi hafa oft verið olnbogabörn samfélagsins. Það sést vel þegar saga fangelsanna er skoðuð. Oft hafa fögur fyrirheit verið gefin um uppbyggingu fangelsa sem ekki hefur verið fylgt eftir. Þá hefur jafnvel verið búið að eyða þó nokkrum fjármunum í margvíslegan undirbúning. En þó má ekki gleyma því sem vel hefur verið gert. Það var t.d. stórt skref þegar ný fangelsisbygging var tekin í notkun á Litla-Hrauni árið 1995. Eins má nefna nýlegar endurbætur í fangelsinu á Akureyri og á Kvíabryggju.

Samfélagið má aldrei gleyma því að brotamenn verða til úti í samfélaginu sjálfu og liggja margar ástæður þar að baki. Enginn fæðist sem afbrotamaður. Aðbúnaður í fangelsum hverju sinni endurspeglar viðhorf samfélagsins til brotamanna.

Fangelsi er staður þar sem menn vilja síst dvelja. Allir þeir sem í fangelsi eru bíða þess dags sem þeir losna. Fjölskyldur þeirra bíða líka, foreldrar, börn og makar. Það er ósk allra að þeir gangi út í samfélagið með jákvæðu hugarfari og að þar bíði þeirra mannsæmandi aðstæður og nytsamleg hlutverk sem þeir geta sinnt betur en áður. Með því eru meiri líkur til þess að þeir verði gæfumenn en ekki brotamenn. Það er allra hagur.

(Grein þessi birtist í Morgunblaðinu 8. mars 2009 en þá voru 80 ár liðin frá því að fyrstu fangarnir komu á vinnuhælið að Litla-Hrauni.)

Ertu að leita að einhverju ákveðnu? Kíktu í sarpinn: 08-2010, 07-2010, 06-2010, 05-2010, 02-2010, 01-2010, 2009, 2008, allar færslur.